Όταν οι θάλασσες αποκτούν… ιδιοκτήτες

Οι θάλασσες ήταν πάντα ο μεγάλος εξισορροπητής της παγκόσμιας οικονομίας. Για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όμως, το θεμελιώδες δόγμα της ελεύθερης ναυσιπλοΐας δείχνει να αμφισβητείται όχι μόνο από περιφερειακές δυνάμεις, αλλά ακόμη και από εκείνους που το οικοδόμησαν. Και το Στενό του Ορμούζ ίσως εξελιχθεί στο πρώτο εργαστήριο αυτής της νέας εποχής.

Το Ορμούζ δεν είναι ένα ακόμη γεωγραφικό πέρασμα. Είναι η σημαντικότερη ενεργειακή αρτηρία του πλανήτη. Περίπου το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου και μεγάλο μέρος των εξαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου διακινούνται καθημερινά από μια θαλάσσια λωρίδα μόλις λίγων δεκάδων χιλιομέτρων.

Για δεκαετίες, το ερώτημα ήταν απλό: θα παραμείνει ανοικτό ή θα το κλείσει το Ιράν;

Σήμερα το ερώτημα είναι πολύ πιο σύνθετο.

Ποιος θα αποφασίζει ποιος περνά, από πού περνά και με ποιο τίμημα;

Και αυτή είναι μια συζήτηση που ξεπερνά κατά πολύ τον Περσικό Κόλπο.

Η νέα αμερικανική λογική: η ασφάλεια δεν είναι πλέον δωρεάν

Η σύντομη πρόταση του Ντόναλντ Τραμπ για επιβολή τέλους στα φορτία που διέρχονται από το Ορμούζ αποσύρθηκε σχεδόν αμέσως μετά τις αντιδράσεις των αραβικών μοναρχιών.

Η πολιτική σημασία της, όμως, παρέμεινε.

Για πρώτη φορά ένας Αμερικανός πρόεδρος διατύπωσε τόσο καθαρά την αντίληψη ότι η στρατιωτική προστασία των θαλάσσιων οδών δεν αποτελεί αποκλειστικά διεθνές δημόσιο αγαθό, αλλά υπηρεσία που μπορεί να παράγει οικονομική ανταπόδοση.

Το μήνυμα ήταν σαφές.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι διατεθειμένες να επωμίζονται επ’ αόριστον το κόστος προστασίας του παγκόσμιου εμπορίου χωρίς αντίστοιχα οφέλη.

Η λογική αυτή αποτελεί ουσιαστικά συνέχεια μιας στρατηγικής που έχει ήδη εκφραστεί από διαδοχικές αμερικανικές κυβερνήσεις: οι σύμμαχοι πρέπει να αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος του κόστους της συλλογικής ασφάλειας.

Στο Ορμούζ, όμως, αυτή η αντίληψη αποκτά μια νέα διάσταση.

Δεν αφορά μόνο τη στρατιωτική παρουσία.

Αφορά την ίδια τη φιλοσοφία της ελεύθερης ναυσιπλοΐας.

Το Ιράν βλέπει το Ορμούζ ως γεωπολιτικό κεφάλαιο

Στην άλλη πλευρά, η Τεχεράνη προωθεί μια διαφορετική αλλά εξίσου ανατρεπτική αντίληψη.

Το Ιράν υποστηρίζει ότι, ως παράκτιο κράτος που ελέγχει τη βόρεια ακτή του Στενού και διαθέτει τη δυνατότητα να επηρεάζει τη ναυσιπλοΐα, δικαιούται να διαμορφώνει τους όρους διέλευσης.

Τα τελευταία χρόνια Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν επανειλημμένα προειδοποιήσει ότι εάν απειληθούν τα ζωτικά συμφέροντα της χώρας, το Ορμούζ παραμένει επιλογή πίεσης.

Ο διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης, Χοσεΐν Σαλαμί, έχει δηλώσει ότι «όλες οι επιλογές βρίσκονται στο τραπέζι» εφόσον το Ιράν δεχθεί στρατηγική απειλή, διατηρώντας το Στενό ως βασικό διαπραγματευτικό χαρτί της Τεχεράνης.

Δεν πρόκειται πλέον μόνο για απειλές αποκλεισμού.

Πρόκειται για μια προσπάθεια μετατροπής της γεωγραφικής θέσης σε μόνιμο πολιτικό και οικονομικό πλεονέκτημα.

Η Κίνα παρακολουθεί με ανησυχία

Εάν υπάρχει μία δύναμη που έχει κάθε λόγο να ανησυχεί, αυτή είναι η Κίνα.

Το μεγαλύτερο μέρος των ενεργειακών εισαγωγών της προέρχεται από τον Περσικό Κόλπο.

Η κινεζική οικονομία οικοδομήθηκε σε ένα διεθνές σύστημα θαλάσσιων μεταφορών που διασφάλιζε κυρίως το αμερικανικό ναυτικό.

Σήμερα, όμως, το Πεκίνο βλέπει ότι τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και το Ιράν μπορούν, για διαφορετικούς λόγους, να επηρεάζουν την ασφάλεια των ενεργειακών του ροών.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Κίνα επενδύει ταυτόχρονα:

• στην ανάπτυξη υπερπόντιων ναυτικών βάσεων,
• στην ενίσχυση του στόλου ανοικτής θαλάσσης,
• σε αγωγούς που παρακάμπτουν τα μεγάλα θαλάσσια περάσματα,
• στη διαφοροποίηση των ενεργειακών της προμηθευτών.

Το Πεκίνο αντιλαμβάνεται ότι η εξάρτηση από ένα μόνο θαλάσσιο σημείο αποτελεί στρατηγική αδυναμία.

Η επιστροφή της “θαλασσοκρατίας”

Οι γεωπολιτικοί αναλυτές χρησιμοποιούν όλο και συχνότερα έναν όρο που μέχρι πρόσφατα ανήκε κυρίως στα βιβλία ιστορίας: θαλασσοκρατία.

Τον 16ο αιώνα, η Πορτογαλία δεν κυριαρχούσε σε όλους τους ωκεανούς.

Κυριαρχούσε στα περάσματα.

Με το σύστημα των αδειών cartaz, τα εμπορικά πλοία όφειλαν να διαθέτουν πορτογαλική άδεια για να ταξιδεύουν στον Ινδικό Ωκεανό.

Η Λισαβόνα δεν προσπαθούσε να ελέγξει όλο το εμπόριο.

Προσπαθούσε να ελέγξει την πρόσβαση στο εμπόριο.

Σήμερα οι αναλογίες δεν είναι απόλυτες.

Το διεθνές δίκαιο εξακολουθεί να προστατεύει την ελεύθερη διέλευση από διεθνή στενά.

Ωστόσο, η λογική που επανεμφανίζεται θυμίζει έντονα εκείνη την εποχή.

Η ισχύς δεν μετριέται μόνο με το μέγεθος του στόλου.

Μετριέται με την ικανότητα να καθορίζεις τους κανόνες πρόσβασης.

Η νέα μορφή γεωπολιτικής ισχύος

Το Ορμούζ αποκαλύπτει μια βαθύτερη αλλαγή.

Η ναυτική ισχύς δεν περιορίζεται πλέον στα πολεμικά πλοία.

Επεκτείνεται:

• στις οικονομικές κυρώσεις,
• στις ασφαλιστικές καλύψεις,
• στις διεθνείς τράπεζες,
• στις εταιρείες ταξινόμησης πλοίων,
• στη χρηματοδότηση του εμπορίου,
• στα λιμάνια και στις υποδομές.

Με άλλα λόγια, ο έλεγχος του εμπορίου ασκείται πλέον μέσω ενός ολόκληρου οικονομικού οικοσυστήματος και όχι αποκλειστικά μέσω στρατιωτικής παρουσίας.

Οι νέοι κερδισμένοι

Η αβεβαιότητα στον Περσικό Κόλπο δημιουργεί παράλληλα νέους γεωοικονομικούς νικητές.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Καναδάς, η Νορβηγία, η Βραζιλία και η Γουιάνα αποκτούν αυξανόμενη σημασία ως παραγωγοί ενέργειας που δεν εξαρτώνται από τα ευάλωτα περάσματα της Μέσης Ανατολής.

Όσο αυξάνεται το κόστος ασφάλισης, οι ναύλοι και οι γεωπολιτικοί κίνδυνοι στον Περσικό Κόλπο, τόσο ενισχύεται η ανταγωνιστικότητα των εξαγωγών από τον Ατλαντικό.

Δεν πρόκειται απλώς για μεταβολή στις τιμές της ενέργειας.

Πρόκειται για αναδιάταξη του ίδιου του παγκόσμιου ενεργειακού χάρτη.

Το προηγούμενο που ανησυχεί τον κόσμο

Η μεγαλύτερη ανησυχία δεν αφορά αποκλειστικά το Ορμούζ.

Αφορά το προηγούμενο που δημιουργείται.

Εάν γίνει αποδεκτό ότι ένα κράτος μπορεί να επιβάλλει οικονομικούς ή πολιτικούς όρους διέλευσης επειδή παρέχει ασφάλεια ή επειδή διαθέτει την ικανότητα να προκαλέσει ανασφάλεια, τότε το ίδιο επιχείρημα θα μπορούσε να εμφανιστεί και αλλού.

Στην Αρκτική.

Στη Νότια Σινική Θάλασσα.

Στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ.

Στη Διώρυγα του Σουέζ.

Σε κάθε θαλάσσιο πέρασμα με στρατηγική σημασία.

Και τότε η διεθνής ναυσιπλοΐα θα πάψει να είναι ένα ενιαίο σύστημα κανόνων.

Θα μετατραπεί σε ένα μωσαϊκό πολιτικών διαπραγματεύσεων, οικονομικών ανταλλαγμάτων και γεωπολιτικών εξαρτήσεων.

Το πραγματικό διακύβευμα

Η κρίση στο Ορμούζ δεν αφορά μόνο την τιμή του πετρελαίου ούτε τον κίνδυνο μιας περιφερειακής σύρραξης.

Αφορά κάτι βαθύτερο.

Για περισσότερα από 80 χρόνια, η διεθνής οικονομία στηρίχθηκε στην παραδοχή ότι οι μεγάλες θαλάσσιες αρτηρίες ανήκουν σε όλους και δεν ανήκουν σε κανέναν.

Σήμερα αυτή η παραδοχή δοκιμάζεται.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν τα πλοία θα συνεχίσουν να περνούν από το Ορμούζ.

Το ερώτημα είναι ποιος θα αποκτήσει το δικαίωμα να αποφασίζει τους όρους αυτής της διέλευσης.

Αν αυτή η λογική επικρατήσει, τότε το Στενό του Ορμούζ δεν θα καταγραφεί στην ιστορία ως το σημείο μιας ακόμη ενεργειακής κρίσης.

Θα καταγραφεί ως το μέρος όπου άρχισε να αλλάζει η ίδια η έννοια της ελευθερίας των θαλασσών.

Πηγή: pagenews.gr