«Οι δύο πύλες της Ευρώπης στην Αφρική»: Γιατί Θέουτα και Μελίγια γίνονται ξανά γεωπολιτική βόμβα
ΧΡΟΝΟΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ 11 '
Πηγή Φωτογραφίας: AP Photo//«Οι δύο πύλες της Ευρώπης στην Αφρική»: Γιατί Θέουτα και Μελίγια γίνονται ξανά γεωπολιτική βόμβα
Η Θέουτα και η Μελίγια μπορεί στον χάρτη να μοιάζουν με δύο μικροσκοπικά σημεία στις ακτές της Βόρειας Αφρικής.
Στη γεωπολιτική πραγματικότητα, όμως, είναι πολύ περισσότερα.
Είναι δύο από τα πιο ασυνήθιστα σύνορα στον κόσμο: πόλεις υπό ισπανική κυριαρχία και ευρωπαϊκή διοίκηση, αλλά γεωγραφικά ενσωματωμένες στην αφρικανική ήπειρο και περικυκλωμένες από το Μαρόκο.
Και σήμερα βρίσκονται ακριβώς πάνω στη διασταύρωση ορισμένων από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρώπη: παράτυπη μετανάστευση, έλεγχος συνόρων, τρομοκρατία, οργανωμένο έγκλημα, θαλάσσια ασφάλεια και η ολοένα σημαντικότερη σχέση Ευρώπης–Αφρικής.
Γι’ αυτό και το παλιό ερώτημα «σε ποιον ανήκουν;» δεν αρκεί πλέον για να περιγράψει τη σημασία τους.
Το νέο ερώτημα είναι:
ποιος ελέγχει στην πράξη μία από τις πιο ευαίσθητες πύλες εισόδου προς την Ευρώπη;
Δύο ευρωπαϊκές πόλεις μέσα στην Αφρική
Η ιστορία τους προηγείται κατά αιώνες της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η Θέουτα πέρασε υπό πορτογαλικό έλεγχο το 1415 και αργότερα υπό ισπανική κυριαρχία, ενώ η ισπανική παρουσία στη Μελίγια χρονολογείται από το 1497.
Η Μαδρίτη θεωρεί και τις δύο αναπόσπαστο τμήμα της ισπανικής επικράτειας.
Το Μαρόκο, από την άλλη πλευρά, αμφισβητεί την ισπανική κυριαρχία και αντιμετωπίζει τους δύο θύλακες μέσα από το πρίσμα της αποαποικιοποίησης.
Αυτό δημιουργεί μια εξαιρετικά ιδιόμορφη πραγματικότητα.
Η Ευρώπη δεν βρίσκεται απλώς απέναντι από την Αφρική.
Σε Θέουτα και Μελίγια, η Ευρώπη βρίσκεται μέσα στην Αφρική.
Το μεταναστευτικό άλλαξε τα πάντα
Για δεκαετίες, η συζήτηση περιστρεφόταν κυρίως γύρω από ιστορία, διεθνές δίκαιο και κυριαρχία.
Σήμερα όμως η γεωγραφία έχει αποκτήσει νέα αξία.
Οι δύο πόλεις αποτελούν χερσαία εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην αφρικανική ήπειρο και επομένως βρίσκονται επάνω σε μία από τις πιο ευαίσθητες μεταναστευτικές διαδρομές προς την Ευρώπη.
Οι φράχτες γύρω από τους δύο θύλακες έχουν γίνει σύμβολα της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής.
Κάθε μεγάλη συγκέντρωση μεταναστών στη βόρεια πλευρά του Μαρόκου, κάθε προσπάθεια μαζικής διέλευσης και κάθε ένταση μεταξύ Ραμπάτ και Μαδρίτης μπορεί να μετατραπεί γρήγορα σε ευρωπαϊκή πολιτική κρίση.
Έτσι, η κυριαρχία δεν είναι πλέον μόνο ζήτημα σημαίας.
Είναι και ζήτημα ελέγχου των ροών.
Η μεγάλη εξάρτηση από το Μαρόκο
Εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα.
Η Ισπανία ελέγχει τις πόλεις.
Αλλά η γεωγραφία τις συνδέει αναπόφευκτα με το Μαρόκο.
Εφοδιασμός, εμπορική δραστηριότητα, εργατικό δυναμικό, τοπική οικονομία, μεταναστευτική διαχείριση και ασφάλεια επηρεάζονται σε διαφορετικό βαθμό από τη σχέση τους με τη βόρεια μαροκινή επικράτεια.
Η Ισπανία διαθέτει σαφώς μεγαλύτερες οικονομικές, θεσμικές και στρατιωτικές δυνατότητες.
Αλλά αυτό δεν εξαφανίζει τη γεωγραφία.
Και αυτή ακριβώς είναι η νέα διάσταση του προβλήματος:
η νομική κυριαρχία μπορεί να είναι ξεκάθαρη για τη μία πλευρά, αλλά η καθημερινή λειτουργία του χώρου απαιτεί συνεργασία με την άλλη.
Όταν το μεταναστευτικό γίνεται γεωπολιτικό όπλο
Η ευαισθησία αυτή έγινε ιδιαίτερα εμφανής τον Μάιο του 2021.
Μέσα σε περίπου δύο ημέρες, χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν στη Θέουτα από το Μαρόκο, προκαλώντας μία από τις σοβαρότερες μεταναστευτικές κρίσεις που είχε αντιμετωπίσει ποτέ ο θύλακας.
Το επεισόδιο συνέπεσε με βαθιά διπλωματική κρίση μεταξύ Μαδρίτης και Ραμπάτ.
Από τότε, το μάθημα για την Ευρώπη είναι δύσκολο να αγνοηθεί:
η συνεργασία τρίτων χωρών στον έλεγχο της μετανάστευσης έχει αποκτήσει γεωπολιτική αξία.
Το Μαρόκο αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους εταίρους της Ισπανίας και της ΕΕ στη διαχείριση των μεταναστευτικών διαδρομών της δυτικής Μεσογείου.
Όταν αυτή η συνεργασία λειτουργεί, η πίεση μπορεί να περιορίζεται.
Όταν καταρρέει, η πίεση μπορεί να φτάσει κυριολεκτικά πάνω στον ευρωπαϊκό φράχτη.
Οι φράχτες είναι μόνο η τελευταία γραμμή
Η εικόνα της μεταναστευτικής πολιτικής συχνά περιορίζεται στους φράχτες της Θέουτα και της Μελίγια.
Στην πραγματικότητα, η άμυνα των ευρωπαϊκών συνόρων ξεκινά πολύ νωρίτερα.
Απαιτεί πληροφορίες για δίκτυα διακινητών, συνεργασία αστυνομικών και υπηρεσιών πληροφοριών, θαλάσσια επιτήρηση και έλεγχο των διαδρομών που οδηγούν προς το βόρειο Μαρόκο.
Γι’ αυτό η συνεργασία Μαδρίτης–Ραμπάτ είναι τόσο σημαντική.
Το ίδιο το στρατηγικό πλαίσιο των δύο χωρών έχει πλέον επεκταθεί πολύ πέρα από τη μετανάστευση: περιλαμβάνει αντιτρομοκρατία, θαλάσσια ασφάλεια, πληροφορίες, εμπόριο, επενδύσεις και ενεργειακές διασυνδέσεις.
Από τη μετανάστευση στην τρομοκρατία και το οργανωμένο έγκλημα
Η ίδια γεωγραφία χρησιμοποιείται από πολύ διαφορετικές ροές.
Άνθρωποι.
Εμπορεύματα.
Ναρκωτικά.
Χρήματα.
Πληροφορίες.
Νόμιμες και παράνομες εμπορικές δραστηριότητες.
Αυτό σημαίνει ότι Θέουτα και Μελίγια δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως μεταναστευτικά hotspots.
Αποτελούν μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου πλέγματος ασφαλείας στη δυτική Μεσόγειο.
Η αποτελεσματική αντιμετώπιση της τρομοκρατίας, του διασυνοριακού εγκλήματος και των παράνομων δικτύων απαιτεί λειτουργική συνεργασία ακόμη και μεταξύ κρατών που διαφωνούν για ζητήματα κυριαρχίας.
Αυτό είναι το παράδοξο Ισπανίας και Μαρόκου.
Μπορούν να διαφωνούν για το έδαφος και ταυτόχρονα να χρειάζονται το ένα το άλλο για να το προστατεύσουν.
Η νέα έννοια της «λειτουργικής κυριαρχίας»
Ακριβώς εδώ βρίσκεται η ενδιαφέρουσα γεωπολιτική διάσταση του ζητήματος.
Η νομική κυριαρχία απαντά στο ερώτημα ποιο κράτος ασκεί εξουσία σε ένα έδαφος.
Η γεωγραφία όμως καθορίζει τις συνθήκες μέσα στις οποίες αυτή η εξουσία μπορεί πραγματικά να ασκηθεί.
Η πηγή περιγράφει αυτή τη λογική ως “functional geography of sovereignty”: η γεωγραφία δεν αλλάζει από μόνη της τον νομικό τίτλο, αλλά επηρεάζει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο η κυριαρχία λειτουργεί στην πράξη.
Στη Θέουτα και τη Μελίγια αυτή η διάκριση είναι ιδιαίτερα εμφανής.
Η Ισπανία διοικεί.
Το Μαρόκο όμως είναι ο γεωγραφικός γείτονας από τον οποίο δεν υπάρχει τρόπος να αποσυνδεθούν.
Το Ραμπάτ γίνεται όλο και σημαντικότερο για την Ευρώπη
Παράλληλα, η γεωπολιτική αξία του Μαρόκου έχει αυξηθεί σημαντικά.
Το βασίλειο βρίσκεται πάνω στις διαδρομές που συνδέουν τη Δυτική Αφρική και το Σαχέλ με την Ευρώπη.
Είναι κρίσιμος εταίρος στη μεταναστευτική πολιτική.
Συνεργάζεται με ευρωπαϊκές χώρες στην αντιτρομοκρατία.
Αποτελεί σημαντικό εμπορικό εταίρο.
Επενδύει σε λιμάνια, logistics, βιομηχανία και ενεργειακές υποδομές.
Και βρίσκεται δίπλα στο Στενό του Γιβραλτάρ, μία από τις σημαντικότερες θαλάσσιες αρτηρίες στον κόσμο.
Όσο μεγαλώνει αυτή η στρατηγική αξία, τόσο δυσκολότερο γίνεται για τη Μαδρίτη να αντιμετωπίζει τη σχέση με το Ραμπάτ αποκλειστικά μέσα από το πρίσμα της εδαφικής διαφοράς.
Το μεγάλο δίλημμα της Ισπανίας
Η Μαδρίτη βρίσκεται έτσι αντιμέτωπη με μία λεπτή εξίσωση.
Από τη μία πλευρά πρέπει να υπερασπιστεί αυτό που θεωρεί αδιαπραγμάτευτη ισπανική κυριαρχία.
Από την άλλη χρειάζεται στενή συνεργασία με το Μαρόκο σε ζητήματα που αγγίζουν άμεσα την εθνική της ασφάλεια.
Η πλήρης αντιπαράθεση με το Ραμπάτ θα μπορούσε να έχει συνέπειες στη μετανάστευση, στην αστυνομική συνεργασία, στο εμπόριο και στη σταθερότητα της δυτικής Μεσογείου.
Η πλήρης υποχώρηση όμως στο ζήτημα της κυριαρχίας είναι πολιτικά αδιανόητη για οποιαδήποτε ισπανική κυβέρνηση.
Άρα το πραγματικό παιχνίδι δεν είναι απαραίτητα η επίλυση της διαφοράς.
Είναι η διαχείρισή της χωρίς να καταστραφεί η στρατηγική συνεργασία.
Μπορούν να συνεργάζονται χωρίς να λύσουν το θέμα της κυριαρχίας;
Υπάρχουν διεθνή παραδείγματα που δείχνουν ότι αυτό είναι δυνατό.
Το Γιβραλτάρ είναι ίσως το πιο κοντινό.
Η διαφορά κυριαρχίας μεταξύ Ισπανίας και Ηνωμένου Βασιλείου παραμένει άλυτη, αλλά πρακτικές συμφωνίες μπορούν να ρυθμίζουν ζητήματα συνόρων, τελωνείων και μετακίνησης ανθρώπων χωρίς καμία πλευρά να εγκαταλείπει τη νομική της θέση.
Αυτό οδηγεί στην ιδέα της functional governance.
Ισπανία και Μαρόκο δεν χρειάζεται να συμφωνήσουν για την κυριαρχία ώστε να συνεργαστούν σε συγκεκριμένα επιχειρησιακά πεδία.
Μετανάστευση.
Τελωνεία.
Θαλάσσια ασφάλεια.
Αντιτρομοκρατία.
Οργανωμένο έγκλημα.
Πληροφορίες.
Προστασία κρίσιμων υποδομών.
Μια τέτοια προσέγγιση δεν σημαίνει συνδιαχείριση της κυριαρχίας. Σημαίνει ότι οι δύο χώρες αναγνωρίζουν πως υπάρχουν προβλήματα τα οποία η γεωγραφία τις υποχρεώνει να αντιμετωπίζουν μαζί.
Το πρόβλημα για την Ευρωπαϊκή Ένωση
Για τις Βρυξέλλες, Θέουτα και Μελίγια αποτελούν ένα μικρό εργαστήριο ενός πολύ μεγαλύτερου ευρωπαϊκού προβλήματος.
Η ΕΕ θέλει αποτελεσματικό έλεγχο των εξωτερικών της συνόρων.
Ταυτόχρονα, όμως, για να τον πετύχει εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από συνεργασία με χώρες εκτός Ένωσης.
Μαρόκο.
Τυνησία.
Αίγυπτος.
Τουρκία.
Μαυριτανία.
Η ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική μετακινείται έτσι όλο και περισσότερο πέρα από τα ίδια τα ευρωπαϊκά σύνορα.
Και αυτό δημιουργεί εξάρτηση.
Όποιος ελέγχει τις διαδρομές πριν φτάσουν στην Ευρώπη αποκτά διαπραγματευτική ισχύ απέναντι στις Βρυξέλλες.
Το πραγματικό σύνορο βρίσκεται νοτιότερα
Η Θέουτα και η Μελίγια αποδεικνύουν επίσης ότι στη σύγχρονη μεταναστευτική πολιτική τα σύνορα δεν είναι απλώς γραμμές πάνω στον χάρτη.
Είναι συστήματα.
Ένας φράχτης μπορεί να βρίσκεται στην Ισπανία.
Αλλά η αποτελεσματικότητά του μπορεί να εξαρτάται από όσα συμβαίνουν δεκάδες ή εκατοντάδες χιλιόμετρα μακρύτερα, μέσα στο Μαρόκο ή ακόμη νοτιότερα.
Αυτός είναι ένας από τους λόγους που η ευρωπαϊκή πολιτική στρέφεται όλο και περισσότερο σε συμφωνίες με χώρες προέλευσης και διέλευσης.
Η Ευρώπη προσπαθεί ουσιαστικά να δημιουργήσει στρώματα ελέγχου πριν οι μεταναστευτικές ροές φτάσουν στο έδαφός της.
Η δημογραφία μπορεί να αυξήσει ακόμη περισσότερο την πίεση
Το ζήτημα δύσκολα θα εξαφανιστεί.
Η Αφρική βρίσκεται σε περίοδο τεράστιας δημογραφικής μεταβολής, ενώ η Ευρώπη γερνά.
Οικονομικές ανισότητες, πολιτική αστάθεια, συγκρούσεις και κλιματικές πιέσεις μπορούν να συνεχίσουν να δημιουργούν μεταναστευτικά κίνητρα.
Οι διαδρομές θα αλλάζουν.
Οι διακινητές θα προσαρμόζονται.
Οι κυβερνήσεις θα ενισχύουν τα σύνορα.
Αλλά η γεωγραφική πραγματικότητα θα παραμένει:
μόλις λίγα μέτρα μπορούν να χωρίζουν την Αφρική από ευρωπαϊκό έδαφος.
Από αποικιακό κατάλοιπο σε στρατηγικό φυλάκιο
Αυτό είναι τελικά που έχει αλλάξει περισσότερο.
Η Θέουτα και η Μελίγια δεν μπορούν πλέον να εξετάζονται μόνο ως ιστορικές ιδιομορφίες.
Έχουν μετατραπεί σε στρατηγικά σημεία επαφής ανάμεσα σε δύο ηπείρους.
Εκεί συναντώνται η ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική, η ισπανική κυριαρχία, οι μαροκινές διεκδικήσεις, η ασφάλεια της Μεσογείου και η ολοένα στενότερη οικονομική σύνδεση Ευρώπης και Αφρικής.
Η πηγή συνοψίζει αυτή τη μεταμόρφωση εύστοχα: το νομικό καθεστώς των δύο πόλεων παραμένει σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητο, όμως το γεωπολιτικό περιβάλλον γύρω τους έχει μεταμορφωθεί.
Και αυτό μπορεί να αποδειχθεί σημαντικότερο από την ίδια την ιστορική διαφορά.
Η γεωγραφία δεν ψηφίζει και δεν αλλάζει κυβέρνηση
Ισπανικές κυβερνήσεις θα αλλάζουν.
Οι σχέσεις με το Μαρόκο θα περνούν από περιόδους έντασης και ύφεσης.
Η μεταναστευτική πολιτική της Ευρώπης θα γίνεται αυστηρότερη ή ηπιότερη ανάλογα με τις πολιτικές ισορροπίες.
Αλλά ένα πράγμα δεν αλλάζει.
Η γεωγραφία.
Ισπανία και Μαρόκο θα παραμείνουν γείτονες στις δύο πλευρές ενός από τα σημαντικότερα περάσματα του πλανήτη.
Και Θέουτα και Μελίγια θα εξακολουθούν να βρίσκονται ακριβώς πάνω στη γραμμή όπου συναντώνται δύο ήπειροι, δύο διαφορετικές πολιτικές πραγματικότητες και δύο αντικρουόμενες αντιλήψεις περί κυριαρχίας.
Γι’ αυτό το πραγματικό διακύβευμα του 21ου αιώνα ίσως να μην είναι απλώς ποια σημαία κυματίζει πάνω από τις δύο πόλεις.
Είναι ποιος μπορεί να διαχειριστεί αποτελεσματικά τη μετανάστευση, την ασφάλεια και τις στρατηγικές ροές σε ένα από τα πιο ευαίσθητα σύνορα Ευρώπης και Αφρικής.
Θέουτα και Μελίγια είναι κληρονομιά πέντε αιώνων ιστορίας. Αλλά η επόμενη μεγάλη δοκιμασία τους δεν θα κριθεί μόνο από την ιστορία — θα κριθεί από τη μετανάστευση, την ασφάλεια και τη νέα γεωπολιτική της Μεσογείου.
Πηγή: pagenews.gr
Διαβάστε όλες τις τελευταίες Ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο
